In de zorg

In de zorg

Wat speelt in Nederland?

De overheid heeft de verplichting om het recht op gezondheid en een aantal andere grondrechten te bevorderen, beschermen en verwezenlijken

De overheid heeft de verplichting om het recht op gezondheid en een aantal andere grondrechten te bevorderen, beschermen en verwezenlijken

Iedereen in Nederland heeft het recht op de hoogst mogelijke standaard van gezondheid en daarmee op gezondheidszorg. Voor burgers zijn relevante vragen die raken aan hun mensenrechten bijvoorbeeld: moet je akkoord gaan met de voorgeschreven medische behandeling? Onder welke omstandigheden mag iemand gedwongen opgenomen worden op een psychiatrische afdeling? En daarbij soms vastgebonden of geïsoleerd worden? Wanneer is sprake van verwaarlozing of mishandeling van ouderen? Bij de beantwoording van dergelijke vragen spelen mensenrechten een rol. Als je ziek bent, bevind je je in een kwetsbare en afhankelijke positie en het medisch ingrijpen kan verstrekkende gevolgen hebben. De overheid heeft de verplichting om het recht op gezondheid te bevorderen, beschermen en verwezenlijken. De overheid mag mensen geen noodzakelijke gezondheidszorg onthouden en niet discrimineren in de toegang tot de gezondheidszorg.

Bij het recht op gezondheid gaat het om 'het recht op zorg voor de gezondheid' en niet over een recht om gezond te zijn. Want dat laatste is natuurlijk onmogelijk te garanderen. Het recht op gezondheid is onder te verdelen in kwaliteit, toegankelijkheid, beschikbaarheid en aanvaardbaarheid van gezondheidszorg. Dit is van belang voor iedereen, dus ook voor bijvoorbeeld ouderen, gedetineerden, asielzoekers en ongedocumenteerden. Rond zorg en gezondheid zijn verschillende andere mensenrechten van belang. Bij het gebruik van dwangmiddelen of bij besnijdenis kunnen naast het recht op gezondheid het recht op lichamelijke integriteit en het zelfbeschikkingsrecht in het geding zijn. Van belang zijn ook de seksuele en reproductieve rechten , op grond waarvan de overheid het mogelijk moet maken dat er toegang is tot anticonceptie. Ook moet de overheid goede seksuele voorlichting stimuleren. Eveneens spelen diverse privacy-aspecten in de gezondheidszorg, zoals rond de opslag van en de toegang tot medische gegevens.

Ouderenzorg en mensenrechten

De vergrijzing van de bevolking heeft grote gevolgen voor de zorgvraag, de specifieke behoefte aan voorzieningen en de mogelijkheden van de maatschappij om hierin te voorzien. Ondertussen verandert het zorglandschap voor ouderen. Zorg moet zo lang mogelijk thuis geboden worden, verzorgingshuizen verdwijnen en de toegang tot verpleeghuizen is beperkt tot hen die intensieve 24-uurs zorg nodig hebben en niet langer zelfredzaam zijn. Nederland investeert veel in de ouderenzorg en verzorgenden werken veelal heel hard om cliëntgerichte zorg te verlenen.

Via de media bereiken ons regelmatig aangrijpende verhalen over de ouderenzorg. Zorgen zijn er over de adequaatheid van de zorg die aan ouderen thuis wordt geboden. Er zouden tekorten zijn in professionele- en mantelzorg. Gemeenten voeren bezuinigingen door op huishoudelijke hulp, dagbesteding en begeleiding. Ook over de zorg in verpleeghuizen zijn de berichten lang niet altijd positief. In 2016 publiceerde de Inspectie voor de Gezondheidszorg een lijst van slechtst presterende verpleeghuizen. Ook startte Hugo Borst en Carin Gaemers in dat jaar het manifest ‘Scherp op ouderenzorg’. De kwestie is precair vanwege de kwetsbaarheid en afhankelijkheid van de bewoners, die op hun hoge leeftijd veel zorg nodig hebben. Op dit terrein hebben zowel overheid, zorginstellingen als zorgprofessionals verantwoordelijkheden.  Met het Plan van Aanpak ‘Waardigheid en Trots’ heeft de overheid een verbetertraject voor verpleeghuizen ingezet. De aanpak van gemeenten voor de zorg thuis vraagt nog veel aandacht.

Verschillende mensenrechten kunnen in het geding komen als het gaat om de zorg voor ouderen in Nederland. Als in de thuissituatie te weinig adequate zorg wordt geboden, dan raakt dit het  recht op gezondheid. Als ouderen in verpleeghuizen geen invloed kunnen uitoefenen op de manier van leven raakt dit het beginsel van autonomie. Is er sprake van onvoldoende aandacht voor de behoeften van de cliënt bij de persoonlijke verzorging en de invulling van de dag, of is er zelfs sprake van verwaarlozing of mishandeling? Dan raakt dat aan de lichamelijke en geestelijke integriteit van ouderen en vallen de gedragingen mogelijk onder de reikwijdte van het verbod op onmenselijke en vernederende behandeling en het recht op privacy.

Wat zegt de wet?

 

Nederlandse wetgeving

Artikel 22 van de Grondwet draagt de overheid op om maatregelen te treffen ter bevordering van de volksgezondheid. Ook de artikelen 1 (gelijke behandeling), 10 (eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer), 11 (onaantastbaarheid van het menselijk lichaam) zijn aan de orde. De overheid heeft haar mensenrechtelijke verplichtingen op dit vlak vorm gegeven door nadere regelgeving zoals de Wet langdurige zorg de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg, Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst, de  Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg  en de Wet bijzondere opneming in psychiatrische ziekenhuizen. Aan nieuwe wetgeving wordt gewerkt, zoals aan de Wet zorg en dwang en de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg. Ook relevant zijn de strafrechtelijke bepalingen over lichamelijke mishandeling, seksueel misbruik en financiële uitbuiting. De Inspectie voor de Gezondheidszorg is belast met het toezicht op de kwaliteit van zorg, preventie en medische producten. 

Internationaal kader

Mensenrechten doen er niet alleen toe in geval van mishandeling, maar zijn ook van belang in de dagelijkse praktijk zoals bij de persoonlijke verzorging en de invulling van de dag 

Mensenrechten doen er niet alleen toe in geval van mishandeling, maar zijn ook van belang in de dagelijkse praktijk zoals bij de persoonlijke verzorging en de invulling van de dag

Bij de bevordering van de gezondheid van mensen spelen verschillende mensenrechten een rol. Het 'recht op zorg voor de gezondheid' is vastgelegd in het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten (IVESCR), het Europees Sociaal Handvest (ESH) en het Grondrechtenhandvest van de Europese Unie. Voor de Nederlandse staat betekent dit recht een verplichting om te zorgen voor een kwalitatief goed stelsel van gezondheidszorg. Medische voorzieningen, medicijnen, behandelingen en medisch personeel moeten voor iedereen die dat nodig heeft toegankelijk, beschikbaar, aanvaardbaar en van goede kwaliteit zijn. Het recht op gezondheid omvat voor de staat eveneens de verantwoordelijkheid om de gezondheid van alle inwoners te beschermen en te bevorderen.

Daarnaast is een aantal burgerrechten en politieke rechten van belang, zoals verbod op onmenselijke of vernederende behandeling, het recht op privacy en familie- en gezinsleven, het recht op leven, het zelfbeschikkingsrecht en het verbod van discriminatie. Deze rechten zijn vastgelegd in onder meer het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (IVBPR), het Vrouwenverdrag en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Op deze pagina kunt u het juridisch kader in een schematisch overzicht vinden. 

Internationale aanbevelingen

Nederland is verschillende malen door verdragscomités als het CEDAW (Committee on the Elimination of Discrimination against Women) en het CESCR (Committee on Economic, Social and Cultural Rights) aangesproken op de kwaliteit van de ouderenzorg.

Ook de aanbevelingen van het Comité ter voorkoming van foltering en andere onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing (CPT) van de Raad van Europa zijn relevant als het gaat om zorg in verpleeghuizen. Het CPT bezoekt instellingen en heeft de bevoegdheid om risicovolle situaties te duiden. De aanbevelingen worden gegeven om onmenselijke en vernederende behandeling te voorkomen. Ook de aanbevelingen aan andere landen bieden handvatten voor het duiden van de mensenrechten van ouderen in Nederlandse verpleeghuizen.

Een overzicht van de aanbevelingen en kabinetsreacties is te vinden op de kennisbank van het College op www.mensenrechtenkwesties.nl

Wat doet het College?

Het College bevordert, bewaakt, beschermt en belicht mensenrechten in Nederland door onderzoek, advies, voorlichting en monitoring. Ook oordeelt het College in individuele gevallen over gelijke behandeling in de zorg. 

Het College heeft vanuit het mensenrechtenperspectief een onderzoek uitgevoerd naar de verpleeghuiszorg. De bevindingen zijn gepubliceerd in het rapport ‘De Client centraal’ (februari 2016). In dit rapport wordt het mensenrechtelijk kader uiteen gezet en wordt een schets van de verpleeghuispraktijk gemaakt ten aanzien van de alledaagse domeinen persoonlijke verzorging, eten en drinken en daginvulling. Het College constateert dat op deze drie domeinen het nog niet zo slecht gesteld is met de naleving van de mensenrechten. Wel vindt het College het van belang dat de bewustwording van de relevantie van mensenrechten van ouderen in verpleeghuizen toeneemt. Tevens vraagt het College om de cliënt centraal te stellen in alle levensdomeinen. Ook in het domein van de daginvulling: te veel ouderen in het verpleeghuis hebben te weinig om handen.

Na de afronding van het onderzoek heeft het College de campagne ‘Een nieuwe blik op menswaardige zorg ' gestart. Het College blijft daarnaast in overleg met de sector en het ministerie over de bevordering van de mensenrechten in verpleeghuizen. Ten slotte stimuleert het College de kennis over mensenrechten onder (toekomstige) beroepsbeoefenaren in de zorg.  

Het rapport ‘De cliënt centraal’ heeft een belangrijke rol gespeeld in de totstandkoming van het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg, dat in januari 2017 door het Zorginstituut is vast gesteld. Het Kwaliteitskader benoemt de afspraken over goede zorg tussen zorgaanbieders, cliënten en zorgverzekeraars. Het vormt de basis voor toezicht en verantwoording en is als kwaliteitsstandaard opgenomen in het wettelijke register van het Zorginstituut.

Het mensenrechtenperspectief kan helpen om enerzijds de mensenrechtennormen en de ondergrens hiervan te verduidelijken en te bewaken. Anderzijds kan het mensenrechtenperspectief de capaciteit en aanspreekbaarheid van zorgverleners en -instellingen vergroten voor hun verantwoordelijkheid voor het respecteren, beschermen en verwezenlijken van mensenrechten. Ook bevordert de mensenrechtenaanpak het in staat stellen van mensen om hun rechten te kennen en ervoor op te komen.

Meer informatie

Meer tonen