Mensenrechteneducatie

Mensenrechteneducatie

Wat speelt in Nederland?

Slechts 19% van de door de NJR ondervraagde jongeren van 16 jaar kent het kinderrechtenverdrag

Nederlandse jongeren weten relatief weinig van mensenrechten, zo blijkt uit verschillende onderzoeken. Van alle kinderen in Europa hebben de Nederlandse het minst vaak van het Kinderrechtenverdrag gehoord. Slechts 19% van de door de NJR (voorheen Nationale Jeugd Raad) ondervraagde jongeren van 16 jaar kent dit verdrag. Ook weten jongeren relatief weinig over het politieke bestel in hun land. Jongeren ontbreekt het hiermee aan kennis over de betekenis van internationale basisnormen als gelijkheid, non-discriminatie en respect voor ieders menselijke waardigheid. Zij weten niet goed wat hun rechten zijn, hoe deze vorm hebben gekregen en hoe zij kunnen bijdragen aan het realiseren van mensenrechten. Overigens weten ook volwassenen niet altijd goed wat mensenrechten zijn en hoe bij te dragen aan de bescherming ervan.

Scholen besteden incidenteel aandacht aan het thema. Deze projecten zijn afhankelijk van enthousiaste docenten en actieve maatschappelijke organisaties als Amnesty International, Defence for Children en de Anne Frank Stichting. Deze organisaties ontwikkelen lesmateriaal voor scholen en geven ook zelf in heel Nederland gastlessen over mensenrechten. Zij hebben zich gebundeld in het Platform Mensenrechteneducatie.

Diverse organisaties concluderen dat het in Nederland ontbreekt aan consequente en voortdurende aandacht voor het onderwerp mensenrechten binnen het onderwijs. Bij vakken als geschiedenis, levensbeschouwing en mens en maatschappij komen mensenrechten soms aan de orde. Scholen besteden in Nederland aandacht aan het onderwerp 'burgerschap'; hiertoe zijn zij verplicht vanwege de Wet actief burgerschap en sociale integratie (2006). Scholen vullen dit in met lessen over sociale omgangsvormen en zorgen voor de gemeenschap om je heen. Dit is zeker een belangrijk onderdeel van het curriculum, maar het gaat niet direct over mensenrechten.

Wat is mensenrechteneducatie?

Mensenrechteneducatie gaat om onderwijs gericht op het bijdragen aan de bevordering en bescherming van de rechten van de mens. Mensenrechteneducatie moet fundamentele principes overbrengen, zoals gelijkheid, non-discriminatie en respect voor de menselijke waardigheid. Ook dient het begrippen als de universaliteit, ondeelbaarheid en wederzijdse afhankelijkheid van mensenrechten te benadrukken. Het onderwijs moet echter ook praktisch zijn zodat de deelnemers de mensenrechten aan hun eigen dagelijkse leven kunnen verbinden. Dan kunnen zij er zelf daadwerkelijk mee aan de slag gaan.

De VN-Canon biedt een introductie op het werk van de Verenigde Naties

De nadruk ligt bij mensenrechteneducatie dus op:

  • Kennis over mensenrechten;
  • Duiding van mensenrechten met als doel respect tonen en je verantwoordelijkheid nemen;
  • Vaardigheden om de kennis en bovenstaande houding om te zetten in actie.

Mensenrechteneducatie op scholen kan in reguliere vakken verwerkt worden of in speciale themaweken. Er is al veel lesmateriaal online beschikbaar voor onderwijs op verschillende onderwijsniveaus.

Mensenrechteneducatie is ook bedoeld voor professionals. Als zij in hun werk met mensenrechten te maken hebben, is het zinvol om ze op dat gebied te trainen. Bijvoorbeeld voor detentiepersoneel is het van belang om te leren hoe zij in de praktijk de mensenrechten van gedetineerden kunnen bevorderen. Ook bij de politie, militairen en verplegend personeel is dit aan de orde. In Nederland is hier in sommige opleidingen wel aandacht voor maar het zou zeker versterkt kunnen worden.

Wat zegt de wet?

Nederlandse wetgeving

Het recht op onderwijs, waar volgens het Kinderrechtenverdrag mensenrechteneducatie is inbegrepen, is in Nederland vastgelegd in artikel 23 van de Grondwet. Dit recht is nader uitgewerkt in de onderwijswetgeving, waaronder de Wet op het Primair Onderwijs en de Wet op het Voortgezet Onderwijs. De burgerschapsopdracht voor scholen is vastgelegd in de Wet actief burgerschap en sociale integratie. De inhoudelijk verplichte kern van het onderwijs staat aangeven in de zogenaamde kerndoelen. Een klein aantal daarvan handelt over het leren van de betekenis van democratie en mensenrechten.

Internationaal kader

In veel mensenrechtenverdragen is ook de verplichting vastgelegd dat staten ervoor moeten zorgen dat het onderwijs bijdraagt aan respect voor mensen- en kinderrechten. Dit staat bijvoorbeeld in het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten (IVESCR), het Kinderrechtenverdrag, het Vrouwenverdrag en het Verdrag tegen Rassendiscriminatie.

Het VN-Comité voor Economische, Sociale en Culturele Rechten stelt in zijn algemeen commentaar bij artikel 13 van het IVESCR dat dit betekent dat overheden verplicht zijn om mensenrechteneducatie op te nemen in onderwijscurricula op alle niveaus van het onderwijs en dat er een transparant en effectief systeem moet zijn dat hierop toezicht houdt.

Ook relevant zijn de niet juridisch bindende maar wel gezaghebbende VN-Verklaring over Mensenrechteneducatie en Training (2011) en het Handvest over Educatie voor Democratisch Burgerschap en Mensenrechteneducatie van de Raad van Europa (2010).

De VN heeft ook een speciaal 'Wereld actieprogramma' over mensenrechteneducatie. Dit actieprogramma roept nationale overheden op om mensenrechten op te nemen in het lager, middelbaar en hoger onderwijs en ook om te zorgen voor mensenrechtentraining voor onderwijzers, ambtenaren, politie, justitie en militairen.

Wat doet de overheid?

De Nederlandse overheid heeft bovengenoemde verdragen geratificeerd en is daardoor juridisch verplicht om op het terrein van mensenrechteneducatie serieuze inspanningen te verrichten.

De bewindslieden van het ministerie voor Onderwijs, Wetenschap en Cultuur (OCW) schreven op 7 februari 2017 een brief aan de Tweede Kamer dat zij de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs willen vergroten.

De regering is daarom twee trajecten gestart: Ten eerste, een aanscherping van het wettelijk kader voor burgerschapsonderwijs. Volgens plan zal in najaar 2017 een concept wijzing van de Wet burgerschap voor consultatie beschikbaar zijn. Ten tweede, binnen de herijking van het landelijk onderwijscurriculum krijgt burgerschap een belangrijke plek. Dit herijkingsproces startte in 2015 en in januari 2016 leverde het Platform Onderwijs2032  een visie op over toekomstbestendig onderwijs. Dit platform adviseerde om mensen- en kinderrechten als onderdeel van burgerschapsonderwijs op te nemen in de vaste kern van het onderwijsaanbod. Volgens plan gaan teams van docenten en scholen in 2018 werken aan de ontwikkeling van diverse onderdelen van het curriculum, onder meer over burgerschap. Deze ontwikkelteams gaan hierover in gesprek met onder andere leerlingen, wetenschappers en het vervolgonderwijs. Begin 2019 brengen zij hun advies uit aan het Ministerie van OCW, waarna besluitvorming in de Tweede Kamer volgt.

Wat doet het College?

Het College bevordert, bewaakt, beschermt en belicht mensenrechten in Nederland door onderzoek, advies, voorlichting en monitoring.

Het College voor de Rechten van de Mens wil in Nederland een cultuur van respect voor mensenrechten bevorderen. Het College voor de Rechten van de Mens heeft ook als wettelijke taak 'het geven van voorlichting en het stimuleren en coördineren van onderwijs over de rechten van de mens' (artikel 3 sub d Wet College voor de Rechten van de Mens).

Het College geeft hier invulling aan door zich te richten op drie verschillende soorten werkzaamheden:

  • algemene toelichting over mensenrechten
  • mensenrechten op school
  • mensenrechteneducatie voor specifieke groepen professionals

Algemene voorlichting over mensenrechten

Mensenrechten op school

Het College werkt aan Mensenrechteneducatie in het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs, het middelbaar beroepsonderwijs en de lerarenopleidingen. Dit doen we door met scholen zelf te werken aan concrete vormen waarop mensenrechten op school kunnen worden toegepast. We doen het ook door er voor te zorgen dat mensenrechten een prominente plek krijgen in de nieuwe Wet Burgerschap en het nieuwe curriculum.

Direct aan de slag met mensenrechten op school

Voor het primair en voortgezet onderwijs heeft het College een toolbox ontwikkeld om direct aan de slag te gaan met Mensenrechten op school. Deze toolbox biedt praktische handvatten: een compleet pakket aan informatie  en lesmateriaal. Het College voor de Rechten van de Mens ontwikkelde dit in samenwerking met Amnesty International, Anne Frank Stichting, Centrum Humanistische Vorming, Centrum voor Mondiaal Onderwijs, Defence for Children, Movies that Matter, VOS/ABB en UNICEF.Meer informatie over de toolbox kunt u vinden op www.mensenrechten.nl/indeklas.

Lerarenopleiding

Om mensenrechteneducatie verder te verduurzamen is het ook van belang dat toekomstige generaties leraren zich bewust zijn van mensenrechten en de rol die deze op school kunnen spelen. Daarom onderzoeken wij ook hoe dit in het curriculum van lerarenopleiding aandacht kan krijgen.

Binnen het mbo

In 2015 heeft een aanscherping van het burgerschapsonderwijs in het mbo plaats gevonden. Het besluit hierover verplichtte scholen om met ingang van het schooljaar 2016/2017 het kritisch denken van studenten te bevorderen en hierbij aandacht te schenken aan mensenrechten. Het College wil met scholen en docenten hier verdere invulling aan  geven.

Mensenrechteneducatie voor groepen professionals

Onderdeel van werkzaamheden van het College is educatie over mensenrechten aan verschillende specifieke groepen. Zo heeft het College bijvoorbeeld de training Selecteren zonder vooroordelen voor HR professionals en andere betrokkenen in een werving en selectieproces, of worden er trainingen ontwikkeld voor gemeenten om op verschillende onderwerpen mensenrechten te integreren in hun werk. Ook steunen we of adviseren anderen die mensenrechten willen integreren in opleidingen voor specifieke groepen professionals.

Nieuwsbrief Mensenrechteneducatie

Drie keer per jaar verschijnt de nieuwsbrief Mensenrechteneducatie. De nieuwsbrief Mensenrechteneducatie houdt u op de hoogte van ontwikkelingen op het gebied van mensenrechteneducatie, welke initiatieven er zijn, goede voorbeelden en natuurlijk wat het College doet om mensenrechteneducatie te bevorderen. De nieuwsbrief ook ontvangen? Meld u dan aan.

Voorgaande edities van deze nieuwsbrief vindt u in het archief.