Dossier

Het VN-Verdrag handicap en de verkiezingen

Het recht om te stemmen is een belangrijk mensenrecht. Dat is vastgelegd in verschillende mensenrechtenverdragen. Voor mensen met een beperking is dit recht nog eens benadrukt in artikel 29 van het VN-verdrag handi­cap. Volgens dit artikel hebben mensen met een beperking het recht om deel te nemen aan het politieke en openbare leven. Net als ieder ander in Nederland. Dit betekent onder meer dat zij zonder obstakels en zo zelfstandig mogelijk moeten kunnen stemmen. In dit dossier kan je meer informatie over dit onderwerp vinden.

Verkiezingen moeten dus voor iedereen toegankelijk zijn. Artikel 29 van het VN-verdrag stelt een aantal concrete eisen aan de toegankelijkheid van de verkiezingen. Ook de Kieswet bevat regels over stemmen en toegankelijkheid. Zo moet er bijvoorbeeld gelet worden op de toegankelijk­heid van het stemproces en de stemlokalen. Ook moeten kiezers met een beperking in het geheim en zonder intimidatie kunnen stem­men. Tot slot moeten kiezers met een beperking hulp kunnen krijgen die nodig is bij het stemmen. 

Samen met mensen met een beperking wordt er op steeds meer plaatsen gekeken hoe het stemproces, verkiezingsproces en de stemlokalen toegankelijker kunnen worden. Zoals verkiezingsprogramma’s die worden uitgebracht in begrijpelijke taal en stembureaus waar begeleiding is georganiseerd rond het stemhokje. Het College voor de Rechten voor de Mens ging tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 met mensen met een beperking mee met het stemmen, om te zien of deze verbeteringen ook echt werken in de praktijk.  

(Fysieke) toegankelijkheid van de stemprocedures, faciliteiten en voorzieningen 

Volgens het VN-verdrag handicap moet stemmen dus toegankelijk zijn voor iedereen. Zo moeten de stemprocedures, -faciliteiten en voorzieningen ‘adequaat, toegankelijk en gemakkelijk te begrijpen en te gebruiken zijn’. Dit betekent bijvoorbeeld dat: 

  • Iedereen goed bij het stemlokaal en in de stemhokjes moet kunnen komen. Volgens artikel J 4 Kieswet moeten alle stemlokalen volledig toegankelijk zijn ingericht zodat kiezers met lichamelijke beperkingen zoveel mogelijk hun stem zelfstandig kunnen uitbrengen. Zo is het voor personen in een rolstoel van belang dat er voldoende parkeerplaatsen zijn en dat de deuren brede toegang bieden. Voor mensen die slecht ter been zijn, maar niet in een rolstoel zitten, is het van belang dat er voldoende stemlokalen zijn, zodat er altijd één in de buurt is. 
  • Informatie over het stemmen voor iedereen duidelijk is en goed te begrijpen. Gemeenten moeten de kiezers bijvoorbeeld in eenvoudige taal informeren over de toegankelijkheid van de verschillende stemlokalen. 
  • Iedereen het stemformulier makkelijk moet kunnen invullen. In elk stemlokaal moeten hulpmiddelen beschikbaar zijn, zoals een leesloep, een lage of verstelbare schrijftafel, voorleesapparatuur en de specifiek ontwikkelde stem-mal voor blinde en slechtziende mensen. Het gebruik van (eigen) hulpmiddelen is wettelijk toegestaan om te kunnen stemmen. Ook moet de verlichting in het stemhokje op orde zijn. 

Het is belangrijk dat alle stembureaus aanpassingen hebben die het voor mensen met een beperking mogelijk maken dat ze zo zelfstandig mogelijk kunnen stemmen. Zonder dat iemand de deur voor je hoeft open te doen of je een drempel over moet tillen. Ervaringsdeskundige Mirjam merkt dat dit, hoe voor de hand liggend soms ook, in de praktijk niet altijd even goed geregeld is. 

Ondersteuning van kiezers met een beperking  

Het VN-verdrag zegt daarnaast dat mensen met een beperking die hulp nodig hebben bij het stemmen, op hun verzoek mogen worden ondersteund door een persoon naar eigen keuze. De regering legt het verdrag zo uit dat hulp alleen buiten het stemhokje is toegestaan. Er is een uitzondering voor mensen met een lichamelijke beperking. Zij mogen ook in het stemhokje ondersteund worden. De regering werkt aan een tijdelijke experimentenwet om ondersteuning in het stemhokje ook voor andere groepen mogelijk te maken, zoals mensen met een verstandelijke beperking. Het College adviseerde hierover. Bekijk hier het wetgevingsadvies

Kiezers met een lichamelijke beperking 

Ook in artikel J 28 Kieswet staat dat kiezers die door hun lichamelijke beperking niet in staat zijn om zelf te stemmen, hulp mogen krijgen. Denk bijvoorbeeld aan mensen met een visuele beperking of mensen met beperkingen door de ziekte van Parkinson. Deze kiezers mogen in het stemhokje hulp krijgen bij het stemmen door een medewerker van het stembureau of door iemand naar eigen keuze. 

Vooral het kunnen meenemen van iemand die je vertrouwt is van belang voor mensen die hulp nodig hebben bij het uitbrengen van hun stem. Dat onderschrijft Eelco, die vanwege zijn visuele beperking altijd door iemand anders zijn keuze moet laten invullen.  

Kiezers met een (licht) verstandelijke beperking 

Kiezers met een (licht) verstandelijke beperking mogen geen hulp krijgen in het stemhokje. Wel kunnen zij buiten het stemhokje extra uitleg krijgen over onder andere het stembiljet. 

Wat doet het College? 

In Nederland houdt het College toezicht op de naleving van het VN-verdrag handicap en de manier waarop het verdrag in de praktijk wordt gebracht. Als toezichthouder verzamelt het College sinds 2017 ervaringen van mensen met een beperking rondom de (on)toegankelijkheid van verkiezingen. Het College heeft in 2017, 2018, 2019 en 2021 ervaringen opgehaald met behulp van het online meldpunt ‘Onbeperkt Stemmen’. 

Het College heeft het meldpunt gebruikt om knelpunten te signaleren en deze aan te kaarten in de lobby richting beleidsmakers. Inmiddels is de Kieswet gewijzigd en moeten sinds 1 januari 2019 alle stemlokalen toegankelijk zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. Ook staat hulp in het stemhokje voor mensen met een verstandelijke beperking op de agenda en wil de regering experimenteren met een nieuw stembiljet. Bekijk hier het wetgevingsadvies over hulp in het stemhokje

De bevindingen van de meldpunten in 2017, 2018, 2019 en 2021 zijn onder meer te lezen in het onderzoek en brieven van het College: 

  1. Onbeperkt stemmen - Rapportage over de toegankelijkheid van verkiezingen voor mensen met een beperking (2017) 
  2. Brief aan de demissionair minister Buitenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties- Meldpunt toegankelijkheid verkiezingen 15 maart 2017
  3. Brief aan de minister Buitenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties - Meldpunt toegankelijkheid verkiezingen 21 maart 2018   
  4. Brief aan de minister Buitenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties - Meldpunt toegankelijkheid verkiezingen 20 maart 2019 
  5. Eindresultaten Meldpunt Tweede Kamerverkiezingen 2021  

Handige hulpmiddelen 

  • ProDemos - Stem jij ook » Voor mensen met een licht verstandelijke beperking biedt het initiatief ‘Stem jij ook?’ informatie over het stemproces in eenvoudige taal. 
  • Het platform ‘Waar is mijn stemlokaal?’ helpt kiezers om hun een stembureau of afgiftepunt te vinden. Hier kun je zien welke stemlokalen meerdere dagen open zijn en vind je ook informatie over toegankelijkheid. 
  • Eenvoudige uitleg over hoe je kan stemmen vind je op hoewerktstemmen.nl

Meer informatie 

Meer weten over dit onderwerp? Neem voor meer informatie contact op met het College via: info@mensenrechten.nl

Onderwerpen

VN-verdrag handicap