Dossier

Stemrecht

Het uitbrengen van je stem tijdens verkiezingen is misschien wel dé meest directe manier om mee te kunnen doen in een democratie. Om je stemrecht uit te oefenen is het belangrijk dat de overheid regelmatig verkiezingen organiseert en dat iedereen op gelijke wijze kan stemmen.  In Nederland hebben we een representatieve democratie., dat wil zeggen dat je mensen kunt kiezen die jouw mening het beste vertegenwoordigen.

Democratie is voor en door ons allemaal. Daarom moet de verkozen vertegenwoordiging zoveel mogelijk  een afspiegeling vormen van de bevolking. Om deze afspiegeling te bereiken is het belangrijk dat iedereen gaat stemmen Dat is nog niet zo. Jongeren stemmen minder. En jongeren met een beroepsgerichte opleiding doen dat minder dan jongeren met een theoretische opleiding. Jonge vrouwen zijn minder geïnteresseerd in politiek dan jonge mannen.

Wat is stemrecht?

In Nederland mag iedereen vanaf 18 jaar zijn of haar stem uitbrengen bij de verkiezingen voor het Europees Parlement, de Tweede Kamer, de Provinciale Staten, de gemeenteraden en de waterschappen. Het recht om te stemmen op een verkiesbaar persoon heet  actief kiesrecht. Passief  kiesrecht houdt in dat je jezelf verkiesbaar kan stellen tijdens de verkiezingen en er op je kan worden gestemd. In principe mag iedere meerderjarige zich verkiesbaar stellen.

Het stemrecht als mensenrecht

Het stemrecht is vastgelegd in ons  nationaal recht, maar het is ook een mensenrecht. Zo is het stemrecht opgenomen in artikel 25 van het Internationale Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten. Dit artikel stelt dat iedereen het recht en de kans moet hebben:

  1. om deel te nemen aan openbare gelegenheden, direct of door vrije gekozen vertegenwoordigers;
  2. om te stemmen in eerlijke en regelmatige verkiezingen, die plaatsvinden door middel van algemeen en gelijk kiesrecht, en welke anoniem worden georganiseerd om de vrijheid van meningsuiting van kiezers te waarborgen;
  3. op gelijke toegang tot publieke diensten in het betreffende land.

Het stemrecht en de vrijheid van meningsuiting zijn de basis voor een democratische samenleving en worden daarom ook wel bestempeld als politieke mensenrechten. 

Wat gaat er niet goed?

Uit het Nationaal Kiezersonderzoek 2017 van de Stichting Kiezersonderzoek Nederland blijkt echter dat een derde van de kiezers een juiste politieke vertegenwoordiging mist. Dit kan leiden tot een afname in het vertrouwen in de politiek en een lagere opkomst bij de stembus. Om een juiste politieke vertegenwoordiging te stimuleren pleit Staatscommissie Remkes voor een aanpassing van het kiesstelsel voor de Tweede Kamer, en voor meer informatie over democratie en democratische vaardigheden in het onderwijs. In de voorstellen over de verkiezingen voor de Tweede Kamer wordt onder andere voorgesteld dat het effect van een stem wordt vergroot, dat wil zeggen dat je kunt kiezen voor zowel een persoon als voor een partij. Mogelijk maakt dat stemmen ook voor jongeren aantrekkelijker. In 2019 werd door de Raad voor het Openbaar Bestuur voorgesteld om de kiesgerechtigde leeftijd te verlagen naar 16 jaar.

Het stemrecht onder jongeren

Met jongeren wordt gedoeld op personen in de leeftijdscategorie van 18 tot 24 jaar. Uit onderzoek blijkt dat jongeren, in vergelijking met andere leeftijdsgroepen, minder stemmen. Stemmen is niet vanzelfsprekend voor jongeren zodra ze meerderjarig zijn. Eerdere generaties zagen dit vaak als een burgerplicht. Stemmen is bovendien ook een gewoonte: als je gaat stemmen, doe je dat de volgende keer vaak weer. Als je niet gaat stemmen, is de kans groot dat je het de volgende keer weer niet doet.. Een belangrijke reden voor het lagere percentage jongeren bij de stembus  is volgens ProDemos het gebrek aan kennis over de politiek. Een deel van de jongeren geeft  aan weinig interesse in de politiek te hebben, niet te weten waarop ze moeten stemmen of moeite te hebben  met het inschatten van het resultaat van het uitbrengen van hun stem. Verder hebben jongeren het gevoel dat ze geen inspraak hebben in politieke besluiten, omdat de onderwerpen niet over hun leven gaan.. In het onderzoek van ProDemos geeft een derde van de jongeren aan te denken dat politici toch niet geïnteresseerd zijn in hun mening, maar alleen in hun stem. De helft denkt dat ze geen invloed kunnen hebben op de politiek.

De rol van de overheid

Om het functioneren van een democratische samenleving te garanderen, is het de taak van de overheid het stemrecht te faciliteren en waarborgen. In ons democratisch systeem betekent stemrecht niet dat alleen de mening van de meerderheid geldt en andere meningen onbelangrijk zijn. Minderheidsstandpunten worden ook in het parlement vertegenwoordigd en ook daar moet naar worden geluisterd. Door respect te hebben voor en te luisteren naar elkaars meningen en standpunten voelt iedereen zich onderdeel van de samenleving.

MensenrechtenMens 2020

Het College voor de Rechten van de Mens heeft de wettelijke taak om mensenrechten te bevorderen. Dat doet het College bijvoorbeeld door informatie te geven en door advies uit te brengen aan de overheid. Een bijzondere manier om mensenrechten te bevorderen is door de titel ‘MensenrechtenMens’ uit te reiken op 10 december. Dit jaar staat de MensenrechtenMens in het teken van stemrecht en is met name gericht op het bevorderen van stemrecht van jongeren.

Toegankelijk stemmen

Omdat het zo belangrijk is dat iedereen mee kan doen aan de democratie, heeft het College extra aandacht voor toegankelijk stemmen. Dat wil zeggen: de fysieke toegankelijkheid van het stembureau, maar ook de toegankelijkheid van informatie vooraf en van het stembiljet. Ook als je gebruik maakt van een rolstoel, als je hulpmiddelen nodig hebt om het stembiljet te kunnen lezen of als je extra uitleg nodig hebt om de procedures te begrijpen moet je mee kunnen doen. Zie bijvoorbeeld onze toegelicht pagina over de dag van de democratie of onze toegelicht pagina over stemmen met een beperking.

 

Onderwerpen

stemrecht