Toegelicht

Woelige tijden voor de persvrijheid

12 mei 2016 - Laatste update 22 juni 2020

Er is de laatste tijd veel te doen over de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid en dan vooral in verband met beledigende uitlatingen over (bevriende)staatshoofden en majesteitsschennis.

 

Wat speelt er?

In maart 2016 droeg de Duitse satiricus Böhmermann een spotgedicht voor over de Turkse president Erdogan op de Duitse televisie. In reactie hierop vroeg Erdogan aan de Duitse regering om de komiek te vervolgen wegens belediging. Ook deed hij aangifte bij de Duitse politie. Volgens artikel 103 van het Duitse wetboek van strafrecht moet de Duitse regering zich uitspreken over de vraag of belediging van een bevriend staatshoofd vervolgd mag worden. Bondskanselier Merkel heeft het Openbaar Ministerie (OM) toestemming heeft gegeven om de satiricus te vervolgen. Uiteindelijk is het de Duitse rechter die over de kwestie zal oordelen.

Op 25 april 2016 werd columniste Ebru Umar in haar vakantiehuis in Turkije gearresteerd door de politie. Aanleiding hiervoor waren tweets die zij had verstuurd die door de Turkse president als beledigend werden ervaren. De volgende dag werd zij weer vrijgelaten, maar in de daaropvolgende twee weken mocht zij Turkije niet verlaten en moest zich twee keer per week melden bij de politie. Na twee weken mocht zijn weer terugkeren naar Nederland, waar zij het Turkse gerechtelijke onderzoek afwacht.

In november 2014 werd een activist tijdens een demonstratie tegen zwarte piet opgepakt omdat hij had geroepen: “Fuck de koning, fuck de koningin, fuck het koningshuis”. In eerste instantie besloot het Openbaar Ministerie de man te vervolgen wegens majesteitsschennis. Dit leidde tot veel maatschappelijke verontwaardiging en ophef in de media. Na heroverweging besloot het OM de zaak te seponeren. Dit betekent dat de man toch niet zal worden vervolgd. De reden hiervoor was dat de uitlatingen van de man waren gedaan binnen de context van het publieke debat. De activist verklaarde dat hij tijdens de demonstratie een verband wilde leggen tussen Zwarte Piet en het slavernijverleden van Nederland, het koningshuis en racisme.

In de jaren dertig van de vorige eeuw zijn verschillende mensen veroordeeld wegens het beledigen van Adolf Hitler. Zo kreeg een schrijver een boete van 200 gulden opgelegd, omdat hij Hitler in een brochure hysterisch had genoemd. In 1966 vonden er in Nederland protesten plaats tegen de Vietnamoorlog. Er werden leuzen geroepen als "Johnson Moordenaar", over de Amerikaanse president Lyndon B. Johnson. Ook hiervoor werden burgers vervolgd. Een student uit Amsterdam kreeg twee weken gevangenisstraf.

Wat heeft dit met mensenrechten te maken?

Het recht om in vrijheid een mening te kunnen vormen en deze ook in vrijheid te kunnen uiten, zijn absolute voorwaarden voor een democratische samenleving. Daarbij is een onafhankelijke, diverse en vrije pers onmisbaar. Een vrije pers heeft een belangrijke controlefunctie in een democratische samenleving. Ook kritische uitlatingen over de koning en andere staatshoofden kunnen van belang zijn in het democratisch debat. Het recht op vrijheid van meningsuiting is vastgelegd in Artikel 7 van de Grondwet en artikel 10 van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens. Het recht op vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid zijn niet absoluut. Niet duidelijk is steeds waar de grens ligt. De rechten mogen ingeperkt worden als dit nodig is om de rechten of goede naam van anderen te beschermen of in het belang van de nationale veiligheid of ter bescherming van de openbare orde, de volksgezondheid of de goede zeden. De inperking moet noodzakelijk zijn in een democratische samenleving. Belangrijk is dat deze inperkingen in de wet moeten zijn vastgelegd.

In artikelen 261 en 266 van het Wetboek van Strafrecht zijn algemene bepalingen opgenomen over belediging, smaad en laster in het algemeen. Voor belediging is de maximale straf drie maanden gevangenisstraf. In artikelen 11 en 112 van het Wetboek van Strafrecht zijn bijzondere bepalingen opgenomen voor het beledigen van de koning. Hierop staat een maximale gevangenisstraf van vijf jaar. In artikelen 118 en 119 van het Wetboek van Strafrecht zijn bijzondere bepalingen opgenomen voor het beledigen van een bevriend staatshoofd. Hierop staat een maximum straf van twee jaar. In tegenstelling tot in Duitsland hoeft in Nederland niet eerst de politiek hierover te beslissen, maar is het aan het OM om te beslissen of tot vervolging wordt overgegaan.

Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens vindt extra wettelijke bescherming tegen belediging van staatshoofden en regeringsleiders in de regel niet in de geest van het Verdrag. In 2011 concludeerde het Hof in een zaak over belediging van de Spaanse koning (r.o. 55) dat er sprake was van strijd met artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Een politicus was veroordeeld tot gevangenisstraf van een jaar en verlies van het kiesrecht voor die periode. Ook het mensenrechtencomité van de Verenigde Naties sprak zich in het licht van de persvrijheid negatief uit over zwaardere straffen voor majesteitsschennis en belediging van staatshoofden en regeringsleiders uitsluitend vanwege de functie die zijn vervullen.

Wetsvoorstel

Op 22 april 2016 is er bij de Tweede Kamer een initiatiefwetsvoorstel ingediend om de bijzondere bepalingen over majesteitsschennis en belediging van bevriende staatshoofden te schrappen uit het wetboek van strafrecht. De bedoeling van dit wetsvoorstel is uitdrukkelijk niet dat het beledigen van de koning of een bevriend staatshoofd straffeloos wordt, maar wel dat hiervoor de algemene regels over belediging gaan gelden. De strafmaat wordt dan dus een stuk lager en ook worden er uitzonderingen mogelijk op het verbod de koning of een bevriend staatshoofd te beledigen. Onder de huidige wet zijn deze uitzonderingen er namelijk niet bij het beledigen van de koning of een bevriend staatshoofd.

In de media

24-04-2016 Nederlandse columniste Ebru Umar in Turkije opgepakt

30-04-2016 Turkse journalist wegens tweets opgepakt

11-05-2016 Columniste Ebru Umar verlaat Turkije na twee weken landarrest

Wil je iets kwijt over dit onderwerp?