Voorzitters Adriana van Dooijeweert en Jan van Zanen in gesprek over de aanpak van geweld in de privésfeer en de opvang van slachtoffers

25 november 2020 - Laatste update 30 november 2020

Op de Internationale Dag voor de Uitbanning van Geweld tegen Vrouwen staan we stil bij het feit dat anno 2020 nog veel vrouwen structureel te maken hebben met fysiek of seksueel geweld. De overheid heeft de verplichting om deze slachtoffers te beschermen en geweld in de privésfeer te voorkomen en aan te pakken. Gemeenten spelen daarbij een cruciale rol. Wanneer vrouwen geen mogelijkheid meer zien om veiligheid te vinden in of vanuit het eigen huis, kunnen zij terecht bij de vrouwenopvang.

Het College voor de Rechten van de Mens heeft een Gids ontwikkeld die gemeenten helpt om de mensenrechten van vrouwen in een kwetsbare situatie te beschermen en te bevorderen. Voorzitter Adriana van Dooijeweert overhandigt vandaag de Gids aan Jan van Zanen, voorzitter van de VNG en burgemeester van Den Haag. Beide voorzitters gaan met elkaar in gesprek over het belang van het betrekken van mensenrechten bij de preventie en bestrijding van geweld in de privésfeer en hoe de gids hierbij kan helpen.

Gids voor gemeenten: opvang voor slachtoffers van geweld in de privésfeer als mensenrecht

  • Vandaag is het de Internationale Dag tegen Geweld tegen Vrouwen. Ook in Nederland komt geweld tegen vrouwen in de privésfeer nog regelmatig voor. Hoe belangrijk is het dat gemeenten hiervoor aandacht hebben? 

Jan van Zanen: Het is zeker belangrijk om hier aandacht voor te hebben. In een periode van 5 jaar hebben immers 97.000 vrouwen structureel te maken met fysiek of seksueel geweld. Zo blijkt uit onderzoek van het WODC naar huiselijk geweld en kindermishandeling. Daarnaast heeft partnergeweld grote gevolgen voor vrouwen. Dit kan bijvoorbeeld leiden tot (ernstig) lichamelijk letsel, psychosomatische klachten en diverse psychische problemen. In vergelijking tot mannen verzuimen vrouwen ook vaker van werk en raken ze vaker werkloos als gevolg van mishandeling.

Adriana van Dooijeweert: Geweld tegen vrouwen is in Nederland nog een altijd een groot probleem. Geweld tegen vrouwen is een schending van mensenrechten. Het tast de persoonlijke integriteit en waardigheid aan. De overheid dient geweld in de privésfeer te voorkomen en aan te pakken, onder meer door slachtoffers in veiligheid te brengen en door hen op te vangen. Dat is een verplichting op basis van internationale mensenrechtenverdragen en nationale wet- en regelgeving, waaronder de Wmo. Gemeenten hebben in de laatste jaren enorm veel opgezet en verbeterd, inclusief het bieden van opvang. Zij spelen daarmee een cruciale rol in het beschermen en bevorderen van de mensenrechten van de slachtoffers.

  • Geweld tegen vrouwen kent verschillende oorzaken. Er leven in de maatschappij nog steeds traditionele opvattingen over hoe vrouwen en mannen zich horen te gedragen. Dat zie je dan ook terug in een gezin. Als een vrouw daar niet aan voldoet, is er een risico op geweld. Als vrouwen niet economisch zelfstandig zijn, hebben zij vaak minder zeggenschap binnen het gezin. Bovendien is het voor deze vrouwen moeilijker om de stap te zetten om de relatie te beëindigen. Ziet u voor gemeenten ook een rol weggelegd in de preventie van partnergeweld? 

Jan van Zanen: Daarop zeg ik volmondig: ja. Er vallen namelijk diverse preventieve activiteiten onder de WMO 2015, waaronder het voorkomen en bestrijden van huiselijk geweld. Gemeenten kunnen daarom veel verschillende acties ondernemen.

In mijn regio (Haaglanden) zetten we bijvoorbeeld samen met de ketenpartners meer en gerichter in op preventie. Dit moet er toe bijdragen dat risicofactoren sneller herkend en aangepakt worden en risicogroepen beter worden ondersteund, om zo huiselijk geweld te voorkomen. Dit met de hulp van de eigen sociale netwerken en omgeving van plegers en slachtoffers.

Voor de regio Haaglanden geldt:

  1. Het realiseren van duurzame veiligheid staat steeds voorop;
  2. We willen meer en gerichter inzetten op preventie: inzetten op risicofactoren ter voorkoming van geweld en gericht op risicogroepen;
  3. Gerichter inzetten op de aanpak van de oorzaken van geweld, onder meer met de gefaseerde ketenzorg.
  4. Partnerschap in samenwerking: de aanpak huiselijk geweld is niet van één partij en met name bij de complexe casuïstiek vraagt dat intensieve, organisatie overstijgende vormen van samenwerking.  

Adriana van Dooijeweert: Gemeenten hebben zeer zeker een belangrijke rol te vervullen als het gaat om het voorkomen van partnergeweld. Allerlei factoren kunnen bijdragen aan geweld in de privésfeer. Het kan gaan om stress door geldzorgen of spanningen over het gezin. Maar ook uit de drang om de partner te controleren. Als je werkt vanuit het perspectief van mensenrechten, betekent dat dat het verlenen van hulp en ondersteuning erop is gericht dat de vrouw haar autonomie versterkt en dat zij een zelfstandig bestaan kan opbouwen. Daarmee krijgen vrouwen meer controle over hun eigen leven en dit helpt voorkomen dat vrouwen opnieuw slachtoffer worden van geweld.

  • Hoe kunnen mensenrechten een rol spelen in de dagelijkse praktijk van gemeenten? En hoe merken burgers daar iets van?

Jan van Zanen: Veel beleid dat gemeenten maken en uitvoeren, heeft met mensenrechten te maken. Dat zien we ook terug in het nieuwe Nationaal Actieplan Mensenrechten. In dit actieplan wordt onder meer gepleit voor een integrale benadering van multiproblematiek.

Die benadering is zeer belangrijk voor vrouwen die te maken hebben met geweld in de privésfeer. Gezinnen die gemeld worden bij Veilig Thuis hebben namelijk niet alleen te maken met veelvuldige of ernstige vormen van kindermishandeling of partnergeweld, maar vaak ook met andere complexe problematiek. De complexe problematiek van deze gezinnen vraagt om een integrale systemische aanpak.

Een bekende vorm hiervan is de zogenaamde Multidisciplinaire Aanpak ++ (MDA++).  Deze aanpak wordt ingezet wanneer de inzet van reguliere inzet van hulp en andere interventies niet heeft geleid tot het duurzaam oplossen van structurele onveiligheid. Dan is langdurige inzet nodig van specialisten uit verschillende sectoren, in samenwerking met het gezin en haar sociale netwerk.

Elke regio richt nu zo’n MDA++ aanpak in. Dit gebeurt in het kader van het programma Geweld Hoort Nergens Thuis waar we als VNG mede-opdrachtgever van zijn. Dit programma is er op gericht dat huiselijk geweld en kindermishandeling eerder in beeld is, dat het wordt gestopt en duurzaam opgelost.

Adriana van Dooijeweert: Inderdaad: gemeenten hebben al veel stappen gezet om geweld in de privésfeer aan te pakken en de samenwerking tussen veel ketenpartners te verbeteren. Ik kan me voorstellen dat je je afvraagt: wat maakt het uit als je het over mensenrechten gaat hebben. Om te beginnen: als je erkent dat het om mensenrechten gaat, maak je daarmee meteen duidelijk dat het om rechten gaat, en niet om gunsten. Dat is belangrijk, vooral in tijden dat voorzieningen onder druk komen te staan. Dat betekent dat vrouwen voor wie de thuissituatie zodanig is, dat zij daar niet kunnen blijven, toegang moeten hebben tot opvang. Wij laten in onze gids zien dat ‘opvang’ meer inhoudt dan alleen een tijdelijk onderdak.

Ik vind het mooi dat van Zanen benadrukt dat gestreefd moet worden naar een duurzame oplossing. Dat is ook een aspect waar mensenrechten een belangrijk aandeel in kunnen hebben. Het gaat hier om het verlenen van hulp en ondersteuning zodat de betrokken vrouwen niet opnieuw slachtoffer worden van partnergeweld. Dus hoe los je dat op in individuele situaties? Daar hadden we het zojuist ook over: door de positie van de vrouw te versterken, zodat zij meer opties heeft. Het is daarbij nodig dat de professionals die deze vrouwen bijstaan zich goed bewust zijn van de genderrollen. Daarmee bedoel ik bijvoorbeeld dat zij er rekening mee houden dat er machtsverschillen zijn binnen een relatie, of traditionele opvattingen over de positie van vrouwen en mannen in het gezin en in de maatschappij. Het is daarom ook nodig dat de gemeente er ook aan werkt de positie van vrouwen in zijn algemeenheid te versterken en stereotiepe opvattingen over vrouwen en mannen helpt doorbreken. Dus niet pas als er al sprake is van een situatie waarin geweld plaatsvindt. 

  • Op welke manier kan deze gids gemeenten helpen bij het voorkomen en tegengaan van huiselijk geweld?

Jan van Zanen: Gemeenten stellen in samenwerking met hun ketenpartners een regiovisie of regionaal plan van aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling op. In deze regiovisie worden onder meer de regionale ambities voor de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling voor de komende vier jaar vastgesteld. Ook staat in de regiovisie hoe de inhoudelijke ambities van het programma Geweld Hoort Nergens Thuis worden gerealiseerd. Zoals gezegd, richt dit programma zich erop dat huiselijk geweld en kindermishandeling eerder in beeld is en dat het wordt gestopt en duurzaam opgelost. In veel regio’s wordt de regiovisie nog verder geconcretiseerd in een regionaal of lokaal uitvoeringsplan. Deze gids is een mooi hulpmiddel voor regio’s waarin zulke uitvoeringsplannen nog in voorbereiding zijn.

De gids bevat daarnaast tips voor regio’s die deze stap al hebben gezet. Zo staan in de gids  diverse, bruikbare aandachtpunten voor gemeenten in haar rol als opdrachtgever van de vrouwenopvang of als dienstverlener van diens cliënten. Als VNG brengen we deze gids daarom graag onder de aandacht van de leden van de 355 gemeenten. 

Adriana van Dooijeweert: De gids biedt een basis voor het werk van gemeenten op het terrein van vrouwenopvang, zowel voor het bieden van onderdak, als alles wat er verder komt kijken bij ondersteuning en herstel. Het besteedt aandacht aan de universele mensenrechtelijke beginselen, aan internationale mensenrechtenverdragen en aan een kader dat het College heeft ontwikkeld om de abstracte verplichtingen op basis van mensenrechten concreter te maken voor het lokale niveau. De gids bevat praktische tools om gemeenten te helpen de menselijke waardigheid van vrouwen in een kwetsbare situatie te beschermen.

Adriana van Dooijeweert en Jan van Zanen

 

Onderwerpen

geweld tegen vrouwen