Een foto van een man die aan dak- thuisloze mensen eten uitdeelt.
Dossier

Dak- en thuisloosheid

Dak- en thuisloosheid is een groeiend mensenrechtenprobleem. Uit cijfers van het CBS blijkt dat het aantal daklozen in zes jaar tijd (van 2009 tot 2015) met 74% is gestegen van 18.000 naar 31.000. Het College is bijzonder bezorgd over dak- en thuisloosheid in Nederland en blijft zich inzetten voor deze groep. Een veilig thuis en bestaanszekerheid zijn geen gunsten maar rechten. 

Dak- en thuisloosheid: een mensenrechtelijke definitie

Dakloos of thuisloos zijn wordt vaak geassocieerd met het niet hebben van een dak boven je hoofd en overnachten op straat of in een opvang. Het ligt iets ingewikkelder. Het gaat, in essentie, om het niet hebben van een veilige eigen plek. Discriminatie en structurele uitsluiting op verschillende terreinen spelen een belangrijke rol in het dak- en thuisloos worden. Eenmaal dak- of thuisloos, zijn structurele uitsluiting en discriminatie vanwege dak- en thuisloosheid weer een extra probleem. Dit is belangrijk om dak- en thuisloosheid beter te begrijpen.

Het College pleit dan ook  voor een bredere kijk op dak- en thuisloosheid. In deze bredere definitie wordt onderscheidt gemaakt tussen: dakloos, thuisloos, onveilig en ontoereikend (gebaseerd op de Ethos typologie). ‘Onveilig’ zijn bijvoorbeeld fysiek onveilig vanwege bedreigingen en geweld in huis of illegale contracten. Mensen hebben weliswaar een dak boven het hoofd en zitten niet in de opvang, maar ze kunnen wel van de een op de andere dag op straat worden gezet. ‘Ontoereikend’ is huisvesting die onveilig (fysiek) is om in te wonen of overvol.

Het gebruik van deze ruimere definitie zou een completer beeld geven van het aantal dakloze mensen, van het aantal mensen dat risico loopt dakloos te worden, of ernstige problemen ondervindt in de uitoefening van het recht op huisvesting. Met oog voor discriminatie en structurele uitsluiting kan een beter beeld ontstaan van wie dak- en thuisloos zijn en wat de grondoorzaken daarvan zijn. Het zou ook helpen met het formuleren van samenhangend beleid en wetgeving met als doel het voorkomen van dak- en thuisloosheid.

Dak- en thuisloosheid als mensenrechtenprobleem

Dakloze mensen hebben vaak het gevoel er niet meer toe te doen en geen rechten meer te hebben. De behandeling van dakloze mensen draagt hieraan bij. We zien een uitzonderlijk aantal dakloze mensen met een beperking en/of een migrantenachtergrond. Dit duidt op structurele problemen van uitsluiting en discriminatie.

Dakloze mensen hebben vaak geen rechtsbescherming en toegang tot het recht. Ook toegang tot sociale zekerheid, een opleiding en toegang tot werk zijn bijzonder problematisch. Gebrek aan privacy en een continu gevoel van onveiligheid zijn grote problemen. Daarnaast heeft dak- en thuisloosheid zeer negatieve gevolgen voor de gezondheid. Dakloze mensen hebben vanwege een slechte gezondheid een veel lagere levensverwachting.

Voor veel vrouwen is dakloosheid (of het risico daarop) anders, en mogelijk nog onveiliger, dan voor veel mannen. Ze komen daardoor vaker in afhankelijkheidsrelaties terecht met mannen die hen slaapplekken, eten, drinken en (mogelijk) drugs aanbieden. Voor  vrouwen heeft dakloosheid vaak een grotere impact op hun gezondheid dan bij mannen.  In feite staan al hun mensenrechten onder druk.

Het Recht op huisvesting

Een cruciaal mensenrecht is het recht op behoorlijke huisvesting, dit betekent dat mensen het recht hebben om ergens veilig, vreedzaam en waardig te kunnen leven. Het recht op huisvesting wordt vaak in een adem genoemd met het recht op een behoorlijke levensstandaard. Dak- en thuisloze mensen kunnen deze rechten niet realiseren en dat levert veel problemen op. Het recht op huisvesting geeft onder andere bescherming tegen:

  • gedwongen huisuitzetting;
  • vrijheid van vestiging en onschendbaarheid van de woning;
  • zekerheid over bezit, restitutie van land;
  • eigendom en huisvesting;
  • gelijke en non-discriminatoire toegang tot huisvesting en participatie in besluitvormingsprocessen inzake huisvesting (nationaal en gemeentelijk).

De Nederlandse overheid heeft verplichtingen om het recht op behoorlijke huisvesting te respecteren, beschermen, en bevorderen en verwezenlijken. De verplichtingen kunnen worden onderverdeeld in verplichtingen gericht op:

  • beschikbaarheid, zoals voldoende huisvesting met name voor kwetsbare groepen maar ook beschikbaarheid van diensten in en rondom het huis;
  • aanvaardbaarheid, bijvoorbeeld culturele aanvaardbaarheid. Een recent voorbeeld hiervan is het huisvestingsbeleid voor woonwagenbewoners;
  • kwaliteit;
  • (financiële en fysieke) toegankelijkheid van huisvesting.

Daarbij dient specifieke aandacht te zijn voor kwetsbare groepen of groepen in kwetsbare situaties.

De voormalige VN Special Rapporteur op het gebied van het recht op huisvesting, Milaan Kothari, omschreef dakloosheid als het meest zichtbare symptoom van grote problemen met de verwezenlijking van het recht op huisvesting.

Dak- en thuisloosheid in Nederland

In Nederland verzamelt het CBS data over dakloosheid. Het hanteert een beperkte definitie van dakloosheid.  De meest recente cijfers dateren van 2016. Hieruit blijkt dat het aantal daklozen in zes jaar tijd (van 2009 tot 2015) met 74% is gestegen van 18.000 naar 31.000. Cijfers van de Federatie Opvang laten zien dat het aantal crisis- en nachtopvangplekken in 2016 is vergroot ten opzichte van 2015. Het aantal cliënten in de 24-uurs opvang is gestegen van circa 58.000 tot 60.000. Deze mensen behoren tot de categorie ‘thuisloze mensen’.

Wie zijn dak- en thuisloos?

De cijfers van CBS over dakloosheid zijn de enige officiële cijfers. Het is aanneembaar dat het werkelijke aantal hoger ligt. Zo worden ‘zelfredzame’ dakloze mensen waarschijnlijk niet geheel meegenomen, het aantal vrouwen die dakloos zijn is moeilijk in te schatten en jongeren blijven relatief lang buiten beeld ondanks een zwervend bestaan. Het is aannemelijk dat het aantal groeit. Het aantal betaalbare en beschikbare woningen neemt af en armoedecijfers blijven onverminderd groot.

In Nederland zijn 12.400 jongeren dakloos volgens de laatste telling in 2016 van het CBS. Het aantal dak- en thuisloze jongeren is in de afgelopen vijf jaar met maar liefst 50% toegenomen. De signalen wijzen erop dat het aantal alleen maar toeneemt.

Het is duidelijk dat schaarste op de woningmarkt iedereen raakt. Voor mensen in kwetsbare situaties is de impact zeer groot. Onvoldoende en onveilige huisvesting kan dan een stap in de richting van dak- en thuisloosheid zijn. De groep in onveilig en ontoereikende huisvesting is lastig in te schatten.

We zien een mogelijke toename van mensen die noodgedwongen in vakantieparken wonen en waarvoor uitzetting ten allen tijde dreigt. Ook zien we een toename van mensen die moeite hebben hun woonkosten te betalen en steeds meer kwijt zijn van hun inkomen aan woonkosten.

Wat doet het College?

Het College is bijzonder bezorgd over dak- en thuisloosheid in Nederland. Het is een ernstig mensenrechtenprobleem. Het probleem is ook groeiende. Daarom zijn de strijd tegen dak- en thuisloosheid en de strijd voor het verwezenlijken van het recht op een behoorlijke levensstandaard en het recht op behoorlijke huisvesting belangrijk onderwerpen.

Het College pleit voor beleid gericht op het voorkomen en uitbannen van dak- en thuisloosheid. Een mensenrechtenbenadering als uitgangspunt van beleid draagt bij aan een integraal en samenhangend beleid waarbij de menselijke waardigheid en het verwezenlijken van de rechten van mensen, met name de mensen in kwetsbare situaties, centraal staan. Een dergelijke benadering creëert duidelijkheid over rechten van mensen en plichten van de overheid.

De mensenrechtenbenadering is gebaseerd op de volgende vier beginselen:

  • Menselijke waardigheid, het respecteren, beschermen en verwezenlijken van mensenrechten is uitgangspunt en doel van beleid;
  • Gelijkheid, non-discriminatie en focus op groepen in kwetsbare situaties;
  • Participatie van alle doelgroepen met name de groepen in kwetsbare situaties, in het vormgeven, monitoren en evalueren van beleid;
  • Verantwoording en rechtsbescherming.

Naast het adviseren en het schrijven van rapportages en brieven staan we in contact met de mensen en organisaties die het dichtst op de problematiek zitten: de straatadvocaten, ervaringsdeskundigen, (andere) belangenbehartigers, maatschappelijke opvang etc. Van hen vangen we signalen op die we proberen te vertalen naar concrete aandachtspunten voor overheden. Met hen kijken we in hoeverre een mensenrechtelijke benadering van toegevoegde waarde kan zijn om de problematiek van dak- en thuisloosheid, maar ook om problemen van ontoereikende en onveilige huisvesting aan te kaarten en, hopelijk, op te lossen. Dit doen we vanuit ons mandaat als onafhankelijke mensenrechteninstituut.

We werken in dit kader onder meer samen met de Stichting Zwerfjongeren Nederland om inhoud te geven aan het recht op participatie van zwerfjongeren in beleid dat hen aan gaat. Daarbij wordt een platform geboden zodat zij zelf op kunnen komen voor hun rechten.

Lees meer over de ontmoeting tussen dakloze jongeren, staatssecretaris Blokhuis en wethouder Everhardt van Utrecht, inclusief de verklaring van Stichting Zwerfjongeren Nederlands en het College over een mensenrechtenperspectief en zwerfjongeren.

De wet en verdragen

Dak- en thuisloosheid is een aantasting van het recht op een behoorlijke levensstandaard en het recht op behoorlijke huisvesting. Dit recht is terug te vinden in de Nederlandse Grondwet in art. 22. In de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens is het terug te vinden in art. 25. Later in het Internationaal Verdrag Inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten in art. 11. Ook de verdragen inzake de eliminatie van discriminatie tegen vrouwen (art. 14 en 15), het kinderrechtenverdrag (art. 16 en 27), het verdrag voor de eliminatie van racisme (art. 5), het verdrag inzake de bescherming van burgerlijke en politieke rechten (art. 17) en het verdrag inzake mensen met een beperking (art. 9, 19 en 28) wordt gerefereerd aan het recht op behoorlijke levensstandaard, recht op huisvesting en recht op zelfstandig wonen. In het Europese Sociale Handvest (herzien) is het recht te vinden in art. 30 en 31.

Bekijk andere dossiers

Dossier

Armoede

In 2014 hadden ongeveer 800.000 mensen niet genoeg geld voor basale uitgaven. Denk aan eten en drinken en het maandelijks bedrag voor hun zorgverzekering.